“Nụ Tầm Xuân”

p124b

 

 

Lắng nghe bài hát Nụ tầm xuân…thấy lòng xao xuyến.
“Trèo lên lên trèo lên lên cây bưởi.. hái.. hoa.
Bước ra ra vườn cà hái nụ.. tầm.. xuân..”
Lời bài hát Nụ tầm xuân văng vẳng rung động lòng người. Một bài hát được nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc từ Ca dao.

Có rất nhiều tên hoa, lá, cỏ,cây đã đi vào văn thơ Việt nam: hoa sim tím, hoa tường vi ,lá diêu bông …Chúng cho ta những mơ màng thương nhớ ,những tiếc nuối bâng khuâng ,mơ hồ huyễn hoặc cổ tích để rồi chính chúng lại biến thành huyền thoại: như thực,như hư…Nhiều lần bước chân đến góc vườn xanh ngát cỏ non ,đứng bên hàng rào thưa với những cành lá xanh leo chi chít đang vươn mình trong nắng xuân dịu êm tôi chợt nhớ đến tên một loài hoa : hoa Tầm Xuân, để lòng bâng khuâng theo câu ca dao:

Trèo lên cây bưởi hái hoa
Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân
Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc
Em có chồng anh tiếc lắm thay .

Ba đồng một mớ trầu cay
Sao anh không hỏi những ngày còn không
Bây giờ em đã có chồng
Như chim vào lồng như cá cắn câu
Cá cắn câu biết đâu mà gỡ
Chim vào lồng biết thuở nào ra.

Có lòng xin tạ ơn lòng,
Đừng đi lại nữa mà chồng em ghen.

Một bài ca dao làm xao xuyến lòng người như thế, làm sao tránh khỏi thêu dệt; những thắc mắc; nghi vấn với những người yêu thích ca dao.
Mỗi khi nghe Bài hát Nụ Tầm Xuân, tôi cũng thế.
Tại sao lại trèo lên cây bưởi để hái hoa? cây khác không được sao?
Trèo lên cây bưởi hái hoa
Hoa Bưởi thật thơm. Một hương thơm nhẹ nhàng nhưng quyến rũ.

Mỗi mùa xuân thơm lừng hoa bưởi
Rắc trắng vườn nhà những cánh hoa vương…
(Mùa Hoa Bưởi – Tô Hùng)

…Đôi bạn ngày xưa học chung một lớp
Cây bưởi sau nhà ngan ngát hương đưa…
( Hương Thầm – Phan Thị Thanh Nhàn)

Các thiếu nữ xưa đâu được như các cô ngày nay, có đủ thứ dầu gội cùng hương liệu cho mái tóc. Các thôn nữ thời đó chỉ có cách là tận dụng cây nhà lá vườn để tạo hương thơm cho mái tóc. Hoa bưởi là một trong những hương liệu được ưa thích. Chính vì thế mà chàng trai không ngần ngại hái cho được mỹ phẩm “bông bưởi” tặng nàng. Đó cũng như Hồng Phấn tặng Giai Nhân.
Đúng là
Thương em mấy núi cũng trèo
Mấy sông cũng lội mấy đèo cũng qua.

11220824_1665729853643270_4044155282659993329_nNgày nay, hương thơm hoa bưởi vẫn luôn được yêu chuộng, nhất là nữ giới. Thông thường bưởi ra hoa vào mùa xuân. Bà con nông dân thường hái hoa tươi mang ra chợ bán.
Trong ca dao chúng ta có câu:
Tháng chạp là tháng trồng khoai
Tháng giêng trồng đậu tháng hai trồng cà…
Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân.
Sao phải là vườn cà mà không là vườn khác, vườn đậu chẵn hạn? Nơi vườn cà có nụ tầm xuân chăng? Nụ tầm xuân là nụ gì? Hay nụ tầm xuân chính là nụ hoa cà ?
Chúng ta thấy từ hoa bưởi đến vườn cà đều xuất hiện vào mùa xuân. Cả không gian thời gian đều rất hợp lý. Nhưng còn “Nụ Tầm Xuân” thì thế nào, có phải là hoa của cây tầm xuân hay chỉ là một cách ví von hình tượng hoá cho trí tưởng tượng của chàng trai chăng?
Dường như cái hành động “trèo lên”cây bưởi, “bước xuống” vườn cà ấy là hành động của vô thức, thể hiện tâm trạng rối bời của chàng trai. Và cái sắc màu “xanh biếc” ấy không còn là sắc màu thật nữa mà đó là sắc màu của ảo giác, sắc màu của tâm trạng. Nó không còn là sắc hồng thắm thiết của những tâm trạng đang yêu, mà giờ đây tất cả như đã biến sắc đổi hình.

Chạm vào một nhánh Tầm Xuân,
Vẫn xanh biếc nụ, vẫn ngần ấy hương.
Phải có một thứ Nụ Tầm Xuân nở ra xanh biếc.
Chính vì thế tôi cũng đi tìm lời giải thích “Nụ Tầm Xuân”.
“Nụ Tầm Xuân” có hai nghĩa, đen và bóng.

Nghĩa Đen:

Về nghĩa đen thì có các cách giải thích sau:
– Từ Nguyên Tự Điển ghi “Tầm Xuân ” là đi tìm mùa xuân.
Có những mùa Xuân đã đi qua gây nỗi nhớ mong quay về mùa Xuân cũ.Có những mùa xuân luôn là Mùa mơ ước: xuân thanh bình, xuân thịnh vượng.
Có những mùa Xuân đến trong đời người con gái rồi qua đi để có lúc chợt nao lòng khi nhớ đến “Nụ Tầm Xuân”. Nhưng cũng có những nụ Tầm Xuân xanh mãi cho đến tận tuổi già…
Có mấy câu thơ liên quan đến ý nghĩa của hai chữ Tầm Xuân:

Tầm Xuân du thượng lộ
Truy yến nhập tiên gia
(Trần Tử Ngang)

hay: Ngũ hành tương cấm hoa
Thập bộ tưởng tầm xuân
(Mạnh Hạo Nhiên)

Thi nhân của nền Văn chương Việt cũ không có nhiều cảm hứng trước loài hoa tầm xuân vì nó hiếm hoi hay vì hương sắc quá khiêm nhường trước những mẫu đơn, hải đường, mai, đào, lan, …nhưng dù hiếm hoi thì “nụ tầm xuân’ cũng đã có tên trong nền văn chương Đại Việt. Như đã nói, tình, ý gởi gắm trong mấy câu ca dao thật yêu kiều và lãng mạn.

– Tầm Xuân: Là tên của một loài hoa.

Hoa tầm xuân tím hoang bờ dậu
Lòng anh buồn chi lạ rứa tề…

tam-xuan-490-136276-1413017386Màu hoa tầm xuân ở đây là màu tím, tím buồn man mác, thơ mộng như buổi chiều nắng tắt chậm, tím nhẹ nhàng như tiếng chim vỗ cánh trong nắng chiều…Và có lẽ đó chính là hoa Đậu biếc – loại hoa họ đậu được phân phối nhiều ở duyên hải miền Trung Việt nam còn có tên là Tầm Xuân, hoa có màu xanh tím. ( không phải màu xanh biếc)
Sách và tài liệu của giáo sư Phạm Hoàng Hộ cũng như của Võ Văn Chi và Lê Khả Kế, chỉ cho thấy Tầm Xuân thuộc họ nhà Hồng (Rosaceae) với các loài sau: Rosa Tunquinensis ( Tầm Xuân Bắc hay còn gọi là Quầng Quầng), Rosa cymosa (Tầm Xuân-Hồng choắt- Hồng roi), Rosa multiflora (Tầm Xuân đa hoa).
Tự Điển của Nguyễn Đình Hoà dịch chữ Tầm Xuân sang tiếng Anh là Dogrose (Hồng chó hay hồng cẩu) thật không thanh lịch gì hết, làm mất đi tất cả những thi vị của tên gọi Tầm Xuân.
Tất cả những loài hoa hồng này chỉ là những loài hoa mà cành cây đầy gai góc mà màu hoa từ trắng đến hồng nhạt,không có loài nào nở ra xanh biếc cả.
Có một loại hồng có trái dân Đức gọi là Hagebutte,thuộc giống hồng dại.
Nếu đúng nụ Tầm Xuân là nụ từ hoa này thì có lẽ đây cũng là một giống như ‘Tình hoa’ trong Tuyệt tình cốc của Kim Dung ( Thần điêu đại hiệp): Cánh hoa mong manh chỉ nở vài ngày trong nắng Xuân và sớm tàn để lại những quả khi không được người hái ,sẽ khô héo xấu xí trên cành. Lại lắm chông gai ai chạm vào cũng khó tránh khỏi bị gai đâm đau nhức.Nhưng lại là món trà chữa nhiều bệnh, món mứt (Hagebuttemarmelade) thơm ngon khi ta hiểu giá trị và biết trân trọng.
Bạn có thử uống trà trái Tầm xuân vào buổi sáng cùng lúc ăn điểm tâm với bánh mì phết mứt Tầm Xuân chưa ?
Xem như thế thì có hai nhóm hoa Tầm Xuân: nhóm thứ nhất thuộc loại nhà hồng và nhóm thứ hai thuộc họ đậu.

Nghĩa Bóng

Nghĩa Bóng là cô gái xinh đẹp đang mơn mởn đào tơ, tựa như đoá hoa vừa hé nụ.
Nụ tầm xuân gợi cho chúng ta về tuổi trẻ, tuổi thanh xuân.
Có lẽ chàng trai trong bài này cũng không hề biết cây Tầm xuân là giống cây gì? Bông hoa đẹp hay xấu? màu sắc ra sau? thơm hay không? Mà chàng ta chỉ nghĩ và chỉ biết nụ tầm xuân chính là những cánh hoa cà hay những nụ hoa nào đó thật gần gũi với cuộc sống thường ngày đang hé nở, lãng mạn hơn, tình tứ hơn, đấy là nụ hoa trong trí tưởng tượng, tượng trưng cho cô thôn nữ đáng yêu đang độ xuân thì. Là tình cảm, là trái tim của cô gái mà chàng mơ tưởng

Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc
Em có chồng anh tiếc lắm thay…

245200984217186Câu này đã khiến tôi hình dung chàng trai đang đi đến, tiến lại gần và nắm giữ lấy tình yêu, nắm giữ lấy trái tim của nàng thôn nữ, và tình yêu của hai người thật tươi sáng thật đẹp, như nụ hoa vừa nở ra xanh biếc, cho dù hoa cà có màu tím.
Tuy nhiên mối tình tươi đẹp này lại ngắn ngủi, kết thúc thật buồn, để lại sự tiếc nuối trong lòng chàng trai. Đâu là nguyên nhân sự tan vỡ ?
Ba đồng một mớ trầu cay. (Ý câu này ám chỉ tiền cưới hỏi không có là bao ).
Dựa vào câu trên đây, tôi cho rằng vì nghèo, nên chàng trai không tiền dạm hỏi mối mai, đành phải đưa mắt nhìn người yêu đi lấy chồng mà lòng đầy xót xa…

Nụ Tầm Xuân rộn hương ngày cũ,
Hoa bưởi thơm trắng tụ vườn xưa.
Để trời đừng nắng đừng mưa,
Chỉ hiu hiu gió cho vừa nhớ thương

Dựa vào các tìm hiểu theo khoa học về xuất xứ của cây Tầm xuân, cũng như thời điểm trồng cà; kết hoa của cây bưởi, “Nụ Tầm Xuân” trong bài ca dao trên không thể là hoa của cây Tầm Xuân. Tôi nghĩ có thể “Nụ tầm xuân” chỉ là hình tượng trong thơ văn, không hẳn là nụ hoa nào. Nụ tầm xuân xanh biếc non tơ như khoảng xuân sớm của đời người con gái. Nụ tầm xuân chỉ là thể ví, ám chỉ cô thôn nữ hoặc là trái tim của người con gái vào độ xuân thì, mà chàng trai quê hay hàn sĩ nào đó, mượn loài hoa gần gũi,đang hé nụ, thân quen trong cuộc sống hàng ngày, khoe hương toả sắc, để nói lên tâm sự của mình.

Dáng tầm xuân uốn trong tranh Tố Nữ,
Ô tiên nương ! nàng lại ngự nơi nầy ?
(Bức Tranh Tố Nữ)

Cho dù ngoài đời nụ tầm xuân màu gì ,thì nó vẫn mãi mang ánh xanh biếc trong câu ca dao. Màu xanh biếc gợi nhiều nỗi bâng khuâng , xanh biếc tuổi dậy thì, xanh biếc ánh xuân sắc mùa xuân non dại. Một sắc màu đã bước qua thi ca xanh biếc, không thay đổi cho dù thực tế ngoài đời nụ tầm xuân có màu gì đi chăng nữa. Nụ Tầm Xuân vẫn luôn gây xao xuyến bâng khuâng, lãng mạn chính vì tên của nó ./.

 

Làm gì có hoa nở ra xanh biếc
Cái nụ tầm xuân trong ca dao
Ấy là bởi lòng người hối tiếc
Nên nhìn hoa cũng thay đổi sắc màu

Em lấy chồng rồi thì anh lấy vợ
Điều giản đơn mà nghĩ mãi ko ra
Nhưng khốn nỗi tình đời rắc rối
Và trái tim cứ mãi mù loà

Em có chồng rồi và anh vẫn tiếc…

Phan Nguyên Luân… sưu tập & thực hiện

12115686_1665729663643289_3432456071852988234_n

 

This entry was posted in 6- Văn Học, Chốn Văn Chương. Bookmark the permalink.

2 Responses to “Nụ Tầm Xuân”

  1. Huỳnh Hữu Đức says:

    Bài Viết được sưu tầm từ đâu? sao không ghi tên tác giả bài viết? Đây là việc làm thiếu tế nhị của Quý Trang Web

    Like

    • Bài viết có người bạn gởi vào Email viết hai đoạn, nhưng không để tên tác giả. Cảm ơn anh đã có “nhã ý” Phê Bình. Sẽ cân nhắc khi sưu tập, và khi nào thấy tên tác giả chắc chắn sẽ để lên cho anh bớt ưu phiền nhé!! cảm ơn Hữu Đức. Chúc anh và gia đình thật nhiều niềm vui

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s