PHẢN TỈNH, PHẢN BIỆN…

Phản tỉnh (self-reflection) đầu tiên và trước nhất, là một thái độ. Thái độ đó nổi bật ở khía cạnh hoài nghi, ngờ vực với những gì được nghe, được nói và được biết. Biểu hiện đặc trưng nhất của phản tỉnh chính là hành vi phản biện (counter-argument). Nhưng, điểm khác biệt chính giữa phản tỉnh và phản biện ở chỗ, phản tỉnh hướng vào bên trong còn phản biện hướng ra bên ngoài, phản tỉnh không cần đến đối tượng khách thể còn phản biện cần có một khách thể. Do đó, phản tỉnh không nhằm mục đích sáng tỏ vấn đề như phản biện, mà nó làm thức tỉnh bản thân trước niềm tin của mình. Nói cách khác, phản tỉnh làm thay đổi niềm tin mà chúng ta đã có.

Về phương diện lịch sử, phản tỉnh phát triển cùng với phong trào lý tính ở phương Tây, gắn liền với những triết gia Khai Sáng cùng công cụ khoa học. Về phương diện địa lý, nó nghiêng về phương Tây hơn là phương Đông. Và, nó là một sản phẩm của thời hiện đại, nhưng không phải ai cũng có nó.

Lý do chính, người ta có khuynh hướng lười sử dụng lý trí. So với người phương Tây, người Việt chúng ta càng có khuynh hướng lười sử dụng lý trí, điều này khá rõ nét. Do đó dễ hiểu, người Việt ít có khả năng phản tỉnh như người phương Tây.

Người phương Tây trong hai thế kỷ vừa qua, họ gặp phải một chấn động về niềm tin, niềm tin họ thay đổi quá nhanh. Từ sau thế kỷ 19, thế giới mà nhiều người xem là chân lý liên tục đổ vỡ vì phát kiến khoa học, tượng đài Newton sụp đổ, lý thuyết vật lý bắt đầu nói về tính tương đối của không gian trước khi K. Popper dùng nó cho tri thức, tri thức chỉ mang tính tương đối, do đó nó không còn là chân lý nữa, nó chỉ là chân lý tạm thời. Tri thức khoa học phát triển theo cấp số nhân nếu ta tính trên mọi lĩnh vực, khiến cho niềm tin về một điều gì đó có thể thay thế bởi những khám phá mới. Sống trong thế giới đó, người ta không thể không hoài nghi về niềm tin của chính mình, họ thường phải làm một công việc xác lập lại niềm tin mới để thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của thời đại.

Do đó, với người phương Tây hiện đại, phản tỉnh không còn là một thái độ nữa, nó đã là một nhu cầu. Nhu cầu tiến hoá để phù hợp với đà tiến của nhận thức xã hội.

Nhưng phản tỉnh ở Á Đông đặc biệt là Việt Nam thường xảy ra chậm, cái chính nằm ở tư duy nông nghiệp, gắn liền với không gian nông nghiệp vốn ít khi thay đổi. Điều đó dẫn đến con người dễ mang tư duy ngại thay đổi. Ở đây, phạm vi bài viết này không đi sâu vào khía cạnh ngại thay đổi đó, mà chỉ nhấn mạnh, muốn phản tỉnh ta cần nhận thức điều gì.

Có bốn điểm quan trọng của tư duy phản tỉnh.
.
Một, biết hoài nghi chính mình, niềm tin của chính mình. Ở đây, người ta gặp ngay rào cản khó nhất và lớn nhất, là vượt qua chính mình, thói quen của mình.
.
Hai, để hoài nghi một niềm tin của mình, người ta phải bình thường hoá với những gì khác với niềm tin của mình. Nghĩa rằng, phải tiêu diệt thói cực đoan, thói hồ đồ và cố gắng tiếp cận những quan điểm khác biệt bằng thái độ vô tư.
.
Ba, để thuyết phục bản thân trước một niềm tin mới, người ta phải hiểu rất rõ về niềm tin mới, họ phải xử lý những thông tin quanh nó, chiêm nghiệm nó, đào thải nó, phản biện nó trước khi đồng ý rằng, nó đúng.
.
Và bốn, khi niềm tin mới được cấu thành, nguyên tắc vận động của xã hội, người ta bắt đầu lan truyền niềm tin của mình ra với mọi người. Khi đó, người ta buộc phải chuẩn bị một hành trang hiểu biết để thuyết phục người khác hoặc, bị thuyết phục lại để trở về niềm tin trước đó.

Nghe có vẻ nghịch lý, đi từ niềm tin A đến B và có nguy cơ trở về A. Nhưng đó mới là phản tỉnh, vì khi trở về A, cái A đó đã không còn như cũ nữa, nó là một cái A mới, sâu sắc hơn và tinh tế hơn, bởi nó đã được sàng lọc bởi nhiều lần suy tư về nó. Con người sáng suốt hơn cũng vì những hoạt động như vậy.

Hãy thử phản tỉnh chính mình!

(posted by Để Gió Cuốn Đi)

Advertisements
This entry was posted in 5- Tin Tức, Tin Tức - BÌnh Luận. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s